Орталық Азия халықтарындағы әлем бейнесін танудың ортақ принциптері

Аңдатпа

Түркі тілдерінің әдеттегі санасында тарихи қалыптасқан және оларда көрінетін әлемнің көрінісі – әлем туралы идеялардың жиынтығы болып табылады және болмысты тұжырымдау жолын анықтауға көмектеседі. Әрбір табиғи тіл әлемді қабылдау мен ұйымдастырудың (тұжырымдаудың) белгілі бір тәсілінен хабар береді. Онда көрсетілген құндылықтар белгілі біртұтас көзқарастар жүйесін, қалыптасатын ұжымдық философияның өзіндік түрін құрастырады. Шындықты тұжырымдаудың тілге тән тәсілі жартылай әмбебап, жартылай ұлттық сипатта, сондықтан әр түрлі тілде сөйлеушілер әлемді өз тілдерінің призмасынан сәл өзгеше көре алады. Бұл мақалада жалпы түркілік көзқарасқа және Орталық Азия халықтарының дүниетанымына тоқталамыз. Орталық Азия халықтарының дүниетанымының барлық заманауи принциптері әлемнің жалпы архаикалық көрінісі мен бейнесінен бастау алады және қазіргі мәдени және діни идеялардың негізі болып табылады. Бастапқыда көптеген ғылыми сипаттамалар бойынша бұл құбылыс «ғылыми» көріністен өзінің «қарапайымдылығымен» ерекшеленетін еді. Алайда, әлем мен оның жүйесін осындай қарапайым жолмен түсіну қалыпты жағдай, тіпті көп жағдайда олар ғылыми түсініктерден әлдеқайда күрделі және қызықты болып келеді. Мысалы, мыңдаған жылдар бойына ондаған ұрпақты интроспекциялау тәжірибесін бейнелейтін адамның ішкі әлемі туралы идеялар олардың қазіргі ұрпақтарының арасында мәдени белгі ретінде әлі де қызмет етіп келе жатқанын жоққа шығара алмаймыз. Түйін сөздер: Орталық Азия, түркі дүниетанымы, ұлттық ерекшелік, әлем бейнесі.